క్షణాదికల్పపర్యన్తస్ తేజస్తిమిరరఞ్జనాత్ । కాలేన కిఞ్చిద్ ఆలక్ష్యస్ స్వకాయ ఉరరీకృతః
క్షణం నుండి యుగాంతం వరకు, వెలుగు చీకట్లు కలిసిపోవడం వల్ల కాలం కొద్దిగా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; అది తన స్వంత రూపాన్ని ఆలింగనం చేసుకున్నట్లుగా ఉంటుంది.
శీతవాతాతపప్రౌఢాః ప్రోల్లసత్పుష్పదీప్తయః । ఫలప్రదాశ్ చరన్తీహ కాలఖే షడృతుగ్రహాః
చలి, గాలి, వేడి వల్ల పరిపక్వమైన ఆరు ఋతుప్లానెట్లు, పుష్పాలతో ప్రకాశిస్తూ, ఫలితాలను ఇస్తూ ఇక్కడ సంచరిస్తున్నాయి.
బ్రహ్మాణ్డభైక్షభాణ్డే ఽసౌ కాలీ భగవతీ క్రియా । స్వయం దత్త్వైవ దత్త్వైవ భూతభిక్షాం జిఘృక్షతి
ఈ బ్రహ్మాండమనే పాత్రలో, కాలీ అనే దివ్య క్రియ, తానే జీవరాశులకు భిక్షను ఇచ్చి, మళ్లీ మళ్లీ ఇచ్చి, వాటిని స్వాధీనం చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తుంది.
పయఃపటలవిశ్రాన్తత్రైలోక్యామ్భోజకోటరే । కరోతి ఘుఙ్ఘుమం భూరి భూతభ్రమరపేటకః
మూడు లోకాల కమలపు గర్భంలో, పాల పొరలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, జీవరాశుల గుంపు తేనెటీగల వంటివిగా గట్టిగా గుంగురుమంటూ శబ్దం చేస్తుంది.
తిమిరానీలకవరీ అర్కేన్దుచపలేక్షణా । బ్రహ్మోపేన్ద్రహరేన్ద్రాదిధరాగిరివరాఙ్గికా
ఆమె కేశాలు గాఢాంధకారంలా నీలంగా మెరుస్తున్నాయి. ఆమె కన్నులు సూర్యచంద్రుల్లా చమకుస్తున్నాయి. ఆమె అవయవాలు బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, హరి, గొప్ప పర్వతాల కాంతితో అలంకరించబడ్డాయి.
బ్రహ్మతత్త్వైకపితృకా లమ్బమానపయోధరా । చిచ్ఛక్తిమాతృకా స్థూలా తరలా ఘనచాపలా
ఆమెకు బ్రహ్మతత్త్వమే తండ్రిగా ఉంది. ఆమె వక్షోజాలు ఘనంగా, ద్రవంగా, తల్లిగా ఉన్నాయ. ఆమె చైతన్యశక్తికి జనని, దేహం బలంగా, చురుకుగా, ఉత్సాహంగా ఉంటుంది.
తారకాజాలదశనా సన్ధ్యారుణతరాధరా । సమస్తపద్మినీహస్తా శతక్రతుపురాననా
ఆమె పళ్ళు నక్షత్రాల సమూహంలా మెరిసిపోతున్నాయి. ఆమె పెదాలు సంధ్యాకాలపు ఎరుపు కన్నా ముదురుగా ఉన్నాయి. ఆమె చేతుల్లో అన్ని పద్మాలు ఉన్నాయి. ఆమె ముఖం శతక్రతుపురంలా ప్రకాశిస్తుంది.
సప్తాబ్ధిముక్తాలతికా నీలామ్బరపరావృతా । జమ్బుద్వీపమహానాభిర్ వనశ్రీరోమరాజికా
ఆమె ఏడు సముద్రాల ముత్యాల మాలలా ఉంది. నీలాంబరంతో కప్పబడి ఉంది. ఆమె నాభి జంబూద్వీపానికి కేంద్రబిందువుగా ఉంది. ఆమె శరీర రోమాలు వనాల అందాన్ని తలపిస్తున్నాయి.
భూత్వా భూత్వా వినశ్యన్తీ త్రిలోకీవృద్ధకామినీ । అసకృజ్ జాయతే నష్టా భూరివిభ్రమకారిణీ
మూడు లోకాల వృద్ధ వేశ్యా మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టి, మళ్ళీ మళ్ళీ నశించి పోతుంది. ఎన్నిసార్లు పుట్టినా, మళ్లీ మాయమై పోయి, ఎన్నో భ్రమలకు కారణమవుతుంది.
మగ్నమ్ అన్యైర్ అథోన్మగ్నం భీమే కాలమహార్ణవే । ప్రతికల్పక్షణం క్షీణైర్ బ్రహ్మాణ్డస్ఫుటబుద్బుదైః
ఇతరులు పైకి తేల్చినప్పుడు పైకి వస్తూ, మళ్ళీ మునిగిపోతూ, భయంకరమైన కాల మహాసముద్రంలో ప్రతి యుగ క్షణంలో, శక్తి తరిగిన బ్రహ్మాండాల బుడబుడలతో కలిసి పోతుంది.
కాలాగాధసరస్యాం తు స్థిత్వా స్థిత్వా పునః పునః । కల్పమాత్రనిమేషేణ డీనం సంసారసారసైః
కాలం అనే లోతులేని సరస్సులో మళ్ళీ మళ్ళీ నిలిచి, ఒక్క యుగం కన్నెపుడు కన్నెపుడు లోక జీవన సారం లేకుండా పోతుంది.
ఉత్పత్యోత్పత్య నాశిన్యస్ సన్తతాస్ సృష్టివిద్యుతః । కాలమేఘే స్ఫురన్త్య్ ఏతాశ్ చిత్ప్రకాశమనోరమాః
ఈ సృష్టి మెరుపులు మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ నశిస్తూ, కాలమేఘంలో మెరుస్తూ, చైతన్య ప్రకాశంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తాయి.
ప్రధ్వనద్భూతవిహగాః పతన్త్య్ అవిరతద్రుతాః । కాలతాలాత్ కిలోత్తాలాద్ బ్రహ్మాణ్డఫలపాలయః
గర్జనతో పుట్టిన పక్షులు ఎడతెగని వేగంతో ఎగురుతుంటాయి. కాలచక్రం, గాలివేగం వల్ల బ్రహ్మాండపు పరిరక్షకులు ఉద్భవిస్తారు.
ఉన్మేషకృతవైరిఞ్చసృష్టయో దేవనాయకాః । నిమేషకృతసంహారాస్ సన్తి కేచన కుత్రచిత్
కళ్ల తెరచినప్పుడు బ్రహ్మ సృష్టించిన దేవతాధిపతులు జన్మిస్తారు. కళ్ల మూసినప్పుడు కొన్ని చోట్ల వినాశనాలు సంభవిస్తాయి.
నిమేషోన్మేషసఙ్క్షీణకల్పజాలాస్ సహస్రశః । రుద్రాః కేచన విద్యన్తే కస్మింశ్చిత్ పరమే పురే
కళ్ల తెరిచిన, మూసిన మార్పులతో వేలాది లోకాలు క్షీణిస్తుంటాయి. కొన్ని పరమమైన పట్టణాల్లో కొందరు రుద్రులు ఉన్నారు.
తే ఽపి యస్య నిమేషేణ భవన్తి న భవన్తి వా । తాదృశో ఽప్య్ అస్తి దేవేశో హ్య్ అనన్తేయం క్రియాస్థితిః
వారి కళ్లపొడుపుతో లోకాలు పుట్టినా, నశించినా, వారికి కూడా ఒక దేవతల అధిపతి ఉన్నాడు. ఆయన కార్యాలు, స్థితి అంతులేనివి.
అనన్తసఙ్కల్పమయే శూన్యే చ బ్రహ్మణః పదే । న సమ్భవన్తి కా నామ శక్తయశ్ చిత్రయుక్తయః
అనంతమైన సంకల్పాలతో నిండిన శూన్యమైన బ్రహ్మపదంలో, ఎన్నో విధాలుగా అలంకరించబడిన శక్తులు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో చెప్పడం అసాధ్యం.
ఏవమ్ అక్షీణసఙ్కల్పకల్పార్థభరభాస్వరా । జాగతీ కలనా యేయం తద్ అజ్ఞానవిజృమ్భితమ్
ఇలా, ఎన్నో సంకల్పాలు, కల్పకాలాల భారంతో ప్రకాశించే ఈ జగత్తు అనేది, అసలు చూస్తే, అజ్ఞానమే విస్తరించి ఏర్పడింది.
యత్ సమ్పదో యద్ ఉత సన్తతమ్ ఆపదశ్ చ యద్ బాల్యయౌవనజరామరణోపతాపాః । యన్ మజ్జనం చ సుఖదుఃఖపరమ్పరాభిర్ అజ్ఞానతీవ్రతిమిరస్య విభూతయస్ తాః
ఏ సంపదలు ఉన్నా, ఎప్పటికప్పుడు కలిగే దురదృష్టాలు అయినా, బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం వల్ల కలిగే బాధలు అయినా, సుఖదుఃఖాల పరంపరలో మునిగిపోవడమైనా—ఇవి అన్నీ అజ్ఞానమనే తీవ్రమైన చీకటి ప్రభావాలే.
సంసారవనషణ్డే ఽస్మింశ్ చిత్పర్వతతటస్థితే । కీదృశీ ఖల్వ్ అవిద్యాఖ్యా లతా వికసితా తతా
ఈ సంసార అరణ్యంలో, చైతన్యపర్వతపు ఒడ్డున, అజ్ఞానం అనే లత ఎలా వికసించి విస్తరించిందో ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
బృహత్పర్వతపర్వాఢ్యా బ్రహ్మాణ్డత్వక్పరావృతా । దేహయష్టిర్ ఇయం యస్యాస్ త్రిలోకీ లోకలాసినీ
ఈ శరీరం, గొప్ప పర్వత శ్రేణులతో అలంకరించబడి, బ్రహ్మాండపు పొరతో చుట్టబడినదిగా ఉంది. దీనివల్లే మూడు లోకాలు నాశనం అవుతున్నాయి.
సుఖం దుఃఖం భవో భావో జ్ఞానమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవ చ । అత్రైతాన్య్ ఉరువృత్తాని మూలాని చ ఫలాని చ
ఇక్కడ సుఖం, దుఃఖం, జననం, భావనలు, జ్ఞానం, అజ్ఞానం — ఇవన్నీ విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. వీటి మూలాలు, ఫలితాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి.
సుఖాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఉచ్చైస్ తద్ ఏవాన్తే ప్రయచ్ఛతి । దుఃఖాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఉచ్చైస్ తద్ ఏవాన్తే ఫలత్య్ అలమ్
సుఖం వల్ల అజ్ఞానం బలంగా పుట్టి, చివరికి అదే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. దుఃఖం వల్ల కూడా అజ్ఞానం బలంగా పుట్టి, చివరికి దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
భవాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఏషా తమ్ ఏవ ఫలతి స్ఫుటమ్ । భావాత్ సత్తామ్ అవాప్నోతి తమ్ ఏవ ఫలతి క్షణాత్
భవం వల్ల అజ్ఞానం పుట్టి, స్పష్టంగా దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. భావన వల్ల అది సత్త్వాన్ని పొందుతుంది, వెంటనే దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
అజ్ఞానాద్ వృద్ధిమ్ ఆయాతి తద్ ఏవాస్యాః ఫలం స్మృతమ్ । జ్ఞానేన యాతి సంవిత్తిం తద్ ఏవాన్తే ప్రయచ్ఛతి
అజ్ఞానం వల్ల ఇది పెరుగుతుంది, అదే దాని ఫలం అని చెప్పబడింది. జ్ఞానం ద్వారా ఇది బోధను పొందుతుంది, చివరికి అదే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
నానావిధోల్లాసవతీ వాసనామోదదాయినీ । ఘనప్రవాలపటలా తనుర్ అస్యా విజృమ్భతే
ఇది ఎన్నో రకాల ఆనందాలతో నిండినదిగా, కోరికల సువాసనను పంచేలా, దట్టమైన కొమ్మలు, ఆకులతో కూడిన శరీరంలా విస్తరిస్తుంది.
దివసవ్యూహకుసుమా యామినీలోలషట్పదా । అజస్రం స్పన్దమానైషా ప్రపతద్భూతపల్లవా
ఇది పగటి పుష్పాలతో అలంకరించబడింది, రాత్రి తేనెటీగలతో కదిలిపోతుంది, ఎప్పుడూ చలించిపోతూ, జీవుల మొగ్గలు పడిపోతూ ఉంటుంది.
ఆగత్యాగత్య తరసా వివేకకరిణా క్వచిత్ । విధూయతే ధూతరజఃప్రసరా పునర్ ఏతి చ
కొన్నిసార్లు వివేకం వేగంగా వచ్చి పోయే సమయంలో, ఇది బలంగా కదిలిపోతుంది, దుమ్ము చెదరిపోతుంది, కానీ మళ్లీ తిరిగి వస్తుంది.
జాయమానప్రవాలాఢ్యా సఞ్జాతాఙ్కురదన్తురా । సర్వర్తుకుసుమోపేతా సమగ్రరసశాలినీ
ఈ చెట్టు కొత్త మొగ్గలు పుట్టి, పచ్చని కాండాలతో అలంకరించబడి, అన్ని కాలాల్లో పువ్వులతో విరజిల్లి, అన్ని రకాల రుచులతో నిండిపోయి ఉంది.
జన్మపర్వాలినీరన్ధ్రా వినాశచ్ఛిద్రదద్రులా । భోగాభోగరసాపూర్ణా విచారైకఘుణక్షతా
ఈ చెట్టు జనన మరణాల రంధ్రాలతో, నాశనం తెచ్చే చీలికలతో పాడైపోయింది. అనుభవించే సుఖ దుఃఖాల రుచులతో నిండిపోయి ఉన్నా, విచారణ అనే పురుగు ఒక్కటే దీనిని గాయపరిచింది.