హృదయం నావలుమ్పన్తి భీమాస్ సంసృతిభీతయః । పురస్స్థితమ్ అపి ప్రాజ్ఞం మహోపలమ్ ఇవాఖవః
ప్రపంచ భయాలు ఎంత భయంకరంగా ఎదురుగా ఉన్నా, జ్ఞానులు హృదయాన్ని కదిలించలేవు. అది పెద్ద రాయిని పక్షులు కదిలించలేని విధంగా ఉంటుంది.
కథం స్యాద్ ఆదితా జన్మకర్మణోర్ దైవపుంస్త్వయోః । ఇత్యాదిసంశయగణశ్ శామ్యత్య్ అహ్ని యథా తమః
జననం, కర్మ, విధి, పురుషార్థం ఇవి ఎలా వస్తాయో వంటి అనేక సందేహాలు, పగలు వచ్చినప్పుడు చీకటి పోయినట్లే, నశించిపోతాయి.
సర్వథా సర్వభావేషు సఙ్గతిర్ హ్య్ ఉపశామ్యతి । యామిన్యామ్ ఇవ యాతాయాం ప్రజ్ఞాలోక ఉపాగతే
ప్రజ్ఞా వెలుగు వచ్చినప్పుడు, అన్ని విషయాల్లో అనురాగం పూర్తిగా తగ్గిపోతుంది. ఇది రాత్రి ముగిసి ఉదయం వచ్చినట్లే.
సముద్రస్యేవ గామ్భీర్యం స్థైర్యం మేరోర్ ఇవ స్థిరమ్ । అన్తశ్శీతలతా చేన్దోర్ ఇవోదేతి విచారిణః
అన్వేషకునిలో సముద్రం లాంటి లోతు, మెరు పర్వతం లాంటి స్థిరత్వం, చంద్రునిలా అంతరంగ శాంతి ఉద్భవిస్తాయి.
సా జీవన్ముక్తతా తస్య శనైః పరిణతిం గతా । శాన్తాశేషవికల్పస్య భవత్య్ ఆవిశ్య యోగినః
ఆ జీవన్ముక్తి స్థితి అతడిలో మెల్లగా పరిపక్వమవుతుంది. అన్ని సందేహాలు పూర్తిగా శాంతించిపోయిన యోగికి ఆ స్థితి లోనై స్థిరంగా నిలిచిపోతుంది.
సర్వార్థశీతలా శుద్ధా పరమాలోకదా సుధీః । పరం ప్రకాశమ్ ఆయాతి జ్యోత్స్నేవ సకలైన్దవీ
అతని బుద్ధి అన్ని విషయాలపట్ల చల్లగా, నిర్మలంగా, పరమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేది అయి, సంపూర్ణ చంద్రుని వెలుగులా పరమ ప్రకాశాన్ని పొందుతుంది.
హృద్యాకాశే వివేకార్కే శమాలోకిని నిర్మలే । అనర్థసార్థకర్తారో నోద్యన్తి కలికేతవః
మనసు ఆకాశంలో వివేకరూపి సూర్యుడు వెలిగే చోట, శాంతి వెలుతురు నిండినప్పుడు, దురదృష్టానికి విత్తనాలు ఎప్పుడూ మొలకెత్తవు.
శామ్యన్తి శుద్ధిమ్ ఆయాన్తి సౌమ్యాస్ తిష్ఠన్తి సూన్నతే । అచఞ్చలే జడాస్ తృష్ణాశ్ శరదీవాభ్రమాలికాః
కోరికలు శాంతించి, నిర్మలమై, మృదువుగా, వినయంగా నిలిచి, కదలకుండా, చలించకుండా, శరదృతువులో మేఘాల వలె కనుమరుగవుతాయి.
యత్కిఞ్చనకరీ క్రూరా గ్రామ్యతా వినివర్తతే । దీనాననా పిశాచానాం లీలేవ దివసాగమే
ఏదైనా క్రూరమైన పని, మనిషిలోని మాంద్యపు అలవాట్లను తీయగలిగితే, అది పగటి వెలుతురు వచ్చి దుఃఖంగా ఉన్న పిశాచుల ముఖాలను పారద్రోలినట్లే.
ధర్మభిత్తౌ భృశం లగ్నాం ధియం ధైర్యధురం గతామ్ । ఆధయో న విలుమ్పన్తి వాతాశ్ చిత్రలతామ్ ఇవ
ధర్మం అనే పునాదిపై బలంగా నిలిచిన, ధైర్యాన్ని నమ్ముకున్న మనసును బాధలు తాకలేవు; అది వింత లతను గాలులు ఊడదీయలేనట్లు.
న పతత్య్ అవటే జన్తుర్ విషయాసఙ్గరూపిణి । కః కిల జ్ఞాతసరణిశ్ శ్వభ్రే సమనుధావతి
ఇంద్రియాల పట్ల మమకారం అనే లోతైన బొయ్యలో జంతువు పడిపోదు; దారి తెలిసినవాడు ఎవరూ ఆ అగాధాన్ని వెంబడించడు.
సచ్ఛాస్త్రసాధువృత్తానామ్ అవిరోధిని కర్మణి । రమతే ధీర్ యథాప్రాప్తే సాధ్వీవాన్తఃపురాజిరే
నిజమైన శాస్త్రాలు, మంచివారి ప్రవర్తనకు విరుద్ధం కాని పనుల్లో ధీరుడు ఆనందిస్తాడు; అది మంచివాడైన మహిళ అంతఃపురంలో సుఖంగా ఉండినట్లే.
జగతాం కోటిలక్ష్యేషు యావన్తః పరమాణవః । తేషామ్ ఏకైకశో ఽన్తస్స్థాన్ సర్గాన్ పశ్యత్య్ అసర్గధీః
ఈ ప్రపంచాల్లోని ఎన్నో కోట్ల అణువులలో, సృష్టి భావన లేని మనస్సు ప్రతి ఒక్క అణువులోనూ ఎన్నో సృష్టులను చూస్తుంది.
మోక్షోపాయావబోధేన శుద్ధాన్తఃకరణం జనమ్ । న ఖేదయతి భోగౌఘో న చానన్దయతి క్వచిత్
మోక్షానికి దారి చూపే జ్ఞానంతో అంతఃకరణం పవిత్రమైనవాడు, అనుభవాల ప్రవాహం వల్ల ఎప్పుడూ బాధపడడు, ఎప్పుడూ ఆనందపడడు.
పరమాణౌ పరమాణౌ సర్గవర్గా నిరర్గలమ్ । యే పతన్త్య్ ఉత్పతన్త్య్ అమ్బువీచివత్ తాన్ స పశ్యతి
ప్రతి అణువులోనూ, నీటిలో అలలు ఎగిసిపడినట్టు, సృష్టి సమూహాలు నిర్బంధం లేకుండా పడి లేచే దృశ్యాలను అతడు చూస్తాడు.
న ద్వేష్టి సమ్ప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి । కార్యాణ్య్ ఏష ప్రబుద్ధో ఽపి నిష్ప్రబుద్ధ ఇవ ద్రుమః
ఏ కార్యాలు జరుగుతున్నా వాటిని ద్వేషించడు, ఆగిపోయినవాటిని కోరడు; జాగృతుడైనా, చేయాల్సిన పనుల పట్ల ఉత్సాహం లేని వృక్షంలా ఉంటాడు.
దృశ్యతే లోకసామాన్యో యథాప్రాప్తానువృత్తిమాన్ । ఇష్టానిష్టఫలప్రాప్తౌ హృదయేనాపరాజితః
ప్రపంచంలో సాధారణ మనిషి, ఎదురయ్యే పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తూ, కావలసిన ఫలితాలు వచ్చినా, రాకపోయినా, తన మనసు మాత్రం ఓడిపోకుండా ఉంటాడు.
బుద్ధ్వేదమ్ అఖిలం శాస్త్రం వాచయిత్వా వివేచ్య వా । అనుభూయత ఏవైతన్ న తూక్తం వరశాపవత్
ఈ గ్రంథాన్ని పూర్తిగా చదివి, అర్థం చేసుకున్న తర్వాత, దాన్ని అనుభవించాలి; ఇది కేవలం మాటలతో చెప్పిన వరం లేదా శాపంలా కాదు.
శాస్త్రం సుబోధమ్ ఏవేదం నానాలఙ్కారభూషితమ్ । కావ్యం రసఘనం చారు దృష్టాన్తైః ప్రతిపాదకమ్
ఈ గ్రంథం సులభంగా అర్థమయ్యేలా ఉంది, వివిధ అలంకారాలతో అలంకరించబడి, కవిత్వమూ, రసమూ నిండినదిగా, అందంగా, ఉదాహరణలతో వివరించబడింది.
బుధ్యతే స్వయమ్ ఏవేదం కిఞ్చిత్పదపదార్థవిత్ । స్వయం యస్ తు న వేత్తీదం శ్రోతవ్యం తేన పణ్డితాత్
పదాలు, వాటి అర్థం తెలిసినవాడు ఈ గ్రంథాన్ని తానే అర్థం చేసుకోగలడు; తెలియని వాడు మాత్రం పండితుని దగ్గర వినాలి.
అస్మిఞ్ శ్రుతే మతే జ్ఞాతే తపోధ్యానజపాదికమ్ । మోక్షప్రాప్తౌ తు తస్యేహ న కిఞ్చిద్ ఉపయుజ్యతే
ఈ విషయాన్ని వినిపించి, అర్థం చేసుకొని, అనుభవించిన తరువాత, తపస్సు, ధ్యానం, జపం వంటివి ముక్తిని పొందడంలో ఇకపై ఉపయోగపడవు.
ఏతచ్ఛాస్త్రఘనాభ్యాసాత్ పౌనఃపున్యేన వీక్షితాత్ । జన్తోః పాణ్డిత్యపూర్వం హి చిత్తసంస్కారపూర్వకమ్
ఈ గొప్ప గ్రంథాన్ని మళ్లీ మళ్లీ చదువుతూ, ఆలోచిస్తూ ఉండడం వల్ల, మనసు శుద్ధి చెందిన తరువాత, జ్ఞానం కలుగుతుంది.
అహం జగద్ ఇతి ప్రౌఢో ద్రష్టృదృశ్యపిశాచకః । పిశాచో ఽర్కోదయేనేవ స్వయం శామ్యత్య్ అవిఘ్నతః
"నేనే జగత్తు" అనే బలమైన భావన, చూడేవాడు-చూడబడేది అనే మాయా పిశాచం, సూర్యోదయంతో పిశాచం ఎలా కలిసిపోతుందో అలా, ఆటంకం లేకుండా తానే తానుగా శాంతిస్తుంది.
భ్రమో జగద్ అహం చేతి స్థిత ఏవోపశామ్యతి । స్వప్నమోహః పరిజ్ఞాత ఇవ నో రమయత్య్ అలమ్
"నేనే జగత్తు" అనే భ్రమ ఉండే ఉన్నా, అది శాంతమవుతుంది. కలను కలగా తెలుసుకున్నప్పుడు అది ఇక ఆనందాన్ని ఇవ్వనట్టే, ఈ భ్రమ కూడా ఇక ఆకర్షించదు.
యథా సఙ్కల్పనగరే పుంసో హర్షవిషాదితా । న బాధతే తథైవాన్తః పరిజ్ఞాతే జగద్భ్రమే
మనసులో ఊహించుకున్న ఊహా నగరంలో ఆనందం గానీ, దుఃఖం గానీ మనిషిని బాధించవు. అలాగే, లోపల ఈ లోక మాయను సరిగ్గా తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మనకు ఎలాంటి కలత కలిగించదు.
చిత్రసర్పః పరిజ్ఞాతో న సర్పభయదో యథా । దృశ్యసర్పః పరిజ్ఞాతస్ తథా న సుఖదుఃఖదః
గోడపై వేసిన పాము చిత్రాన్ని అది నిజమైన పాము కాదని తెలుసుకున్నవాడికి పాముపట్ల భయం ఉండదు. అలాగే, ఈ లోకాన్ని నిజంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మనకు ఆనందమో, దుఃఖమో ఇవ్వదు.
పరిజ్ఞానేన సర్పత్వం చిత్రసర్పస్య నశ్యతి । యథా తథైవ సంసారస్ స్థిత ఏవోపశామ్యతి
చిత్రపాము పాముగా కనిపించడం మనం తెలుసుకున్నప్పుడు పోయిపోతుంది. అలాగే, ఈ సంసారం ఉన్నప్పటికీ, జ్ఞానంతో అది మన మనసుకు శాంతిని ఇస్తుంది.
సుమనఃపల్లవామర్షే కిఞ్చిద్ వ్యతికరో భవేత్ । పరమార్థపదప్రాప్తౌ న తు వ్యతికరో ఽస్తి నః
పువ్వు కోనెడి సమయంలో కొంత తాకిడి ఉండొచ్చు. కానీ పరమార్థ స్థితిని చేరుకున్నప్పుడు మనకు ఎలాంటి కలత ఉండదు.
గచ్ఛత్య్ అవయవస్పన్దస్ సుమనఃపత్రమర్దనే । ఇహ ధీమాత్రబోధస్ తు నాఙ్గావయవబోధనమ్
పువ్వు రేకెను నొక్కితే, దాని భాగాలు కదులుతాయి. కానీ ఇక్కడ, మనకు ఉండేది కేవలం బుద్ధి యొక్క జ్ఞానమే; శరీర భాగాల గురించి ఎలాంటి అవగాహన ఉండదు.
సుఖాసనోపవిష్టేన యథాసమ్భవమ్ అశ్నతా । భోగజాలం సదాచారవిరుద్ధేషు న తిష్ఠతా
సౌకర్యంగా కూర్చుని, అవసరమైనంత తినేవాడు, మంచి ఆచారానికి విరుద్ధమైన అనుభవాల్లో ఉండడు.