యథాక్షణం యథాదేశం ప్రవిచారయతా సుఖమ్ । యథాసమ్భవసత్సఙ్గమ్ ఇదం శాస్త్రమ్ అథేతరత్
ఏ సమయానికి, ఏ చోటకు అనుగుణంగా సుఖాన్ని పరిశీలిస్తూ, అవసరమైనవారితో సత్సంగం చేస్తూ, ఈ శాస్త్రాన్ని మరియు ఇతర శాస్త్రాలను తెలుసుకోవచ్చు.
ఆసాద్యతే మహాజ్ఞానబోధస్ సంసారశాన్తిదః । స భూయో యేన నాయాతి యోనియన్త్రప్రపీడనమ్
సంసార బాధలకు శాంతిని ఇచ్చే గొప్ప జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు, ఆ జ్ఞానంతో మళ్లీ జనన మరణాల బాధలకు లోనవడంలేదు.
ఏతావత్య్ ఏవ యే భూతా భోగాన్ ప్రాప్య రసే స్థితాః । స్వమాతృవిష్ఠాక్రిమయః కీర్తనీయా న తే ఽధమాః
ఈ లోకంలో ఉన్న ప్రాణులు, తమ తల్లిపాల నుండి ఏర్పడినవారు, అనుభవాలను పొందిన తర్వాత ఆనందంలో మునిగిపోయి ఉంటారు. వారిని నీచులుగా పరిగణించకూడదు.
శృణు తావద్ ఇదానీం త్వం కథ్యమానమ్ ఇమం మయా । రాఘవ జ్ఞానవిస్తారం బుద్ధిసారతరాన్తరమ్
రాఘవ, ఇప్పుడు నేను నీకు జ్ఞానం ఎలా విస్తరిస్తుందో, బుద్ధి ఎంత లోతుగా పనిచేస్తుందో వివరంగా చెబుతాను. విను.
యయేదం శ్రూయతే శాస్త్రం తాం తు విస్తరతశ్ శృణు । విచార్యతే యథార్థో ఽయం యయా చ పరిభాషయా
ఇప్పుడు నేను చదువుతున్న ఈ శాస్త్రాన్ని పూర్తిగా విను. దాని అర్థాన్ని ఎలా పరిశీలించాలో, ఏ వివరణ ద్వారా స్పష్టత వస్తుందో కూడా తెలుసుకో.
యేనేహాననుభూతే ఽర్థే దృష్టేనార్థావబోధనమ్ । బోధోపకారఫలదం తం దృష్టాన్తం విదుర్ బుధాః
కనిపించని విషయాన్ని, కనిపించే ఉదాహరణ ద్వారా అర్థం చేసుకునేలా చేసి, జ్ఞానాన్ని పెంపొందించే దాన్ని, జ్ఞానులు ఉదాహరణ అని అంటారు.
దృష్టాన్తేన వినా రామ నాపూర్వో ఽర్థో ఽవబుధ్యతే । యథా దీపం వినా రాత్రౌ భాణ్డోపస్కరణం గృహే
ఓ రామా, ఉదాహరణ లేకుండా కొత్త విషయం ఎవరికీ అర్థం కావడం సాధ్యం కాదు. రాత్రి సమయంలో దీపం లేకుండా ఇంట్లో ఉన్న పాత్రలు, వస్తువులు కనిపించని విధంగా, ఉదాహరణ లేకుండా విషయాన్ని గ్రహించలేరు.
యైర్ యైః కాకుత్స్థ దృష్టాన్తైస్ త్వం మయేహావబోధ్యసే । సర్వే సకారణాస్ తే హి ప్రాప్యం తు సద్ అకారణమ్
ఓ కాకుత్థ్స్త, నేను నీకు వివరిస్తున్న ప్రతి ఉదాహరణ కూడా ఒక కారణంతోనే చెప్పబడింది. ఏదైనా ఫలితం రావాలంటే దానికి కారణం ఉండాలి, కారణం లేకుండా ఏదీ సాధ్యం కాదు.
ఉపమానోపమేయానాం కార్యకారణతోదితా । వర్జయిత్వా పరం బ్రహ్మ సర్వేషామ్ ఏవ విద్యతే
ఉపమానం, ఉపమేయం అన్నవి ఎప్పుడూ కారణం-ఫలితంగా ఏర్పడతాయి. పరబ్రహ్మం తప్ప, మిగిలిన అన్నిటికీ ఇదే వర్తిస్తుంది.
బ్రహ్మోపదేశదృష్టాన్తో యస్య వేహ హి కథ్యతే । ఏకదేశసధర్మత్వం తత్రాతః పరిగృహ్యతే
బ్రహ్మం గురించి ఉదాహరణ చెప్పినప్పుడు, ఆ సందర్భంలో కొంత మాత్రమైన సామ్యమే తీసుకుంటారు, పూర్తిగా ఒకేలా అనుకోవడం కాదు.
యో యో నామేహ దృష్టాన్తో బ్రహ్మతత్త్వావబోధనే । దీయతే స స బోద్ధవ్యస్ స్వప్నదృష్టజగద్గతః
బ్రహ్మ తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఇక్కడ చెప్పిన ప్రతి ఉదాహరణను, మనం కలలో చూసే ప్రపంచానికి సంబంధించినదిగా భావించాలి.
ఏవం సతి నిరాకారే బ్రహ్మణ్య్ ఆకారవాన్ కథమ్ । దృష్టాన్త ఇతి నోద్యన్తి మూర్ఖవైకల్పికోక్తయః
బ్రహ్మకి రూపం లేనప్పుడు, దానికి ఎలా రూపం ఉంటుందని ప్రశ్నించేవారి మాటలు పట్టించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. అలాంటి సందేహాలు అజ్ఞానులవే.
అన్యా సిద్ధవిరుద్ధాదిదృగ్ దృష్టాన్తప్రదూషణే । స్వప్నోపమత్వాజ్ జగతస్ సముదేతి న కాచన
ప్రపంచాన్ని కలతో పోల్చడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఇతర వాదనలు రావు, ఎందుకంటే ఈ లోకం నిజంగా కలలాంటి దానికే సమానం.
అవస్తు పూర్వాపరయోర్ వర్తమానవిచారితమ్ । యథా జాగ్రత్ తథా స్వప్నస్ సిద్ధ ఆబాలమ్ అక్షతమ్
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అన్నింటినీ పరిశీలించినా, మేలులో ఎలా ఉంటుందో, అలాగే కలలో కూడా ఆ వాస్తవం మొదటి నుండి చివరి వరకు ఏ మార్పు లేకుండా ఉంటుంది.
స్వప్నసఙ్కల్పనధ్యానవరశాపౌషధాదిభిః । యే ఽర్థాస్ త ఇహ దృష్టాన్తాస్ తద్రూపత్వాజ్ జగత్స్థితేః
ఇక్కడ మనకు కనబడే వస్తువులు — కల, ఊహ, ధ్యానం, వరం, శాపం, మందులు మొదలైన వాటి ద్వారా ఎలా కనిపిస్తాయో — అవే ఉదాహరణలు. ఎందుకంటే, ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా కూడా అదే స్వభావంతో ఉంటుంది.
మోక్షోపాయకృతా గ్రన్థకారేణాన్యే ఽపి యే కృతాః । గ్రన్థాస్ తేష్వ్ ఇయమ్ ఏవైకా వ్యవస్థా బోధ్యబోధనే
విముక్తికి దారి చూపే ఇతర గ్రంథకర్తలు కూడా ఇలాంటి గ్రంథాలు రచించారు. వాటిలో కూడా, జ్ఞానాన్ని బోధించడంలో, గ్రహించడంలో ఇదే విధానం అనుసరించబడింది.
స్వప్నాభత్వం చ జగతశ్ శ్రుతే శాస్త్రే ఽవభోత్స్యతే । శీఘ్రం న పార్యతే వక్తుం వాక్ కిల క్రమవర్తినీ
ఈ లోకం కలలాంటిదని శాస్త్రాలు చెబుతాయి; దీని అర్థాన్ని త్వరలో వివరించబడుతుంది. మాటలు ఒక్కసారిగా అన్నీ చెప్పలేవు, అవి క్రమంగా ముందుకు సాగుతాయి.
స్వప్నసఙ్కల్పసుధ్యాననగరాద్యుపమం జగత్ । యతస్ త ఏవ దృష్టాన్తాస్ తస్మాద్ భాన్తీహ నేతరే
ఈ లోకం కల, ఊహ, మనస్సులో ఊహించుకున్న నగరం మొదలైన వాటితో పోల్చదగినది. అందుకే ఇక్కడ ఈ ఉదాహరణలే చెప్పబడుతున్నాయి, ఇతరవి కావు.
అకారణం కారణినా యద్ బోధాయోపమీయతే । న తత్ర సర్వసాధర్మ్యం సమ్భవత్య్ ఉపమాభ్రమైః
ఒకదానిని మరొకదానితో పోల్చి చెప్పినప్పుడు, అవి నిజంగా కారణ సంబంధం లేకపోయినా, పూర్తిగా ఒకేలా ఉంటాయని అనుకోవడం కుదరదు. పోలికలు చూపే తేడాల వల్ల అది సాధ్యపడదు.
ఉపమేయస్యోపమానాద్ ఏకాంశేన సధర్మతా । అఙ్గీకార్యావబోధాయ ధీమతా నిర్వివాదినా
విషయాన్ని బాగా అర్థం చేసుకోవడానికి, తెలివిగలవారు, వాదనలు లేకుండా, పోల్చే రెండు విషయాల్లో కొంతమేర మాత్రమే ఒకేలా ఉన్నాయని అంగీకరిస్తారు; పూర్తిగా ఒకేలా ఉంటాయని కాదు.
అర్థావలోకనే దీపాద్ ఆభామాత్రాద్ ఋతే కిల । న స్థాలతైలవర్త్యాది కిఞ్చిద్ ఏవోపయుజ్యతే
ఒక వస్తువును దీపం వెలుతురులో చూస్తే, అందులో ఉపయోగపడేది కేవలం వెలుతురు మాత్రమే. నూనె, వత్తి, పాత్ర ఇవేవీ నేరుగా చూడటానికి పనికిరావు.
ఏకదేశసధర్మత్వాద్ ఉపమేయావబోధనమ్ । ఉపమానం కరోత్య్ అఙ్గ దీపో ఽర్థం ప్రభయా యథా
కొంత భాగంలో పోలిక ఉండటం వల్లే, పోలిక చెప్పినది ఆ విషయాన్ని అర్థమయ్యేలా చేస్తుంది. దీపం తన వెలుతురుతో వస్తువును చూపించడంలా, పోలిక కూడా అర్థాన్ని తెలియజేస్తుంది.
దృష్టాన్తస్యాంశమాత్రేణ బోధ్యబోధోదయే సతి । ఉపాదేయతయా గ్రాహ్యో మహావాక్యార్థనిశ్చయః
ఒక ఉదాహరణలోని ఒక్క భాగం ద్వారా అర్థం తెలిసినప్పుడు, ఆ భాగాన్ని మాత్రమే ప్రధాన విషయాన్ని గ్రహించడానికి ఉపయోగించాలి.
న కుతార్కికతామ్ ఏత్య నాశనీయా ప్రబుద్ధతా । అనుభూత్యపలాపాత్తైర్ అపవిత్రైర్ వికల్పితైః
నేరుగా అనుభవాన్ని తిరస్కరించే కల్పిత, అపవిత్రమైన తర్కాన్ని ఆశ్రయించి, కలిగిన జ్ఞానాన్ని నాశనం చేయకూడదు.
విచారణాద్ అనుభవకారి వాఙ్మయప్రసఙ్గతామ్ ఉపగతమ్ అస్మదాదిషు । స్త్రియోక్తమ్ అప్య్ అపరమ్ అథాపి వైదికం వచో వచఃప్రలపనమ్ ఏవ నాగమః
పరిశీలన లేకుండా, కేవలం మాటల తర్కం వల్ల వచ్చిన మాట, అది మహిళా చెప్పినదైనా, వేదంలో ఉన్నదైనా, అది నిజమైన జ్ఞానం కాదు, కేవలం మాటలే.
అస్మాకమ్ అస్తి మతిర్ అఙ్గ తయేతి సర్వశాస్త్రైకవాక్యకరణం ఫలితం యతో ఽతః । ప్రాతీతికార్థమయశాస్త్రనిజాఙ్గపుష్టాత్ సంవేదనాద్ ఇతరద్ అస్తి న నః ప్రమాణమ్
అందుచేత స్నేహితా, అన్ని శాస్త్రాల సారాన్ని ఏకీకరించి మనకు నమ్మకం ఏర్పడింది. అనుభవంతో మరియు నిజమైన శాస్త్రార్థంతో బలపడిన జ్ఞానమే మనకు ప్రమాణం, మిగతావన్నీ కాదు.
విశిష్టాంశసధర్మత్వమ్ ఉపమానేషు గృహ్యతే । కో భేదస్ సర్వసాదృశ్యే తూపమానోపమేయయోః
ప్రత్యేక లక్షణాలలో ఉన్న సాదృశ్యాన్ని మనం ఉపమానంగా తీసుకుంటాం. అయితే, పూర్తిగా ఒకేలా ఉన్నప్పుడు ఉపమానం, ఉపమేయం మధ్య ఎలాంటి తేడా ఉంటుంది?
దృష్టాన్తబుద్ధాద్ ఏకాత్మజ్ఞానశాస్త్రార్థవేదనాత్ । మహావాక్యార్థసంవిత్త్యా శాన్తిర్ నిర్వాణమ్ ఉచ్యతే
ఉదాహరణలు తెలుసుకోవడం, ఆత్మ యొక్క ఏకత్వాన్ని బోధించే శాస్త్రార్థాన్ని గ్రహించడం ద్వారా, మహావాక్యాల సారాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు మనసుకు శాంతి, ముక్తి కలుగుతాయని చెబుతారు.
తస్మాద్ దృష్టాన్తదార్ష్టాన్తవికల్పోల్లసితైర్ అలమ్ । యయా కయాచిద్ యుక్త్యాశు మహావాక్యార్థమ్ ఆశ్రయేత్
అందువల్ల, ఉపమానం గానీ, ప్రతిపక్ష ఉపమానం గానీ, ఏదైనా తర్కాన్ని ఉపయోగించి మహావాక్యార్థాన్ని త్వరగా తెలుసుకోవడమే సరిపోతుంది.
శాన్తిశ్ శ్రేయః పరం విద్ధి తత్ప్రాప్తౌ యత్నవాన్ భవేత్ । భోక్తవ్య ఓదనః ప్రాప్తః కిం తత్సిద్ధివికల్పితైః
శాంతినే పరమ శ్రేయస్సుగా తెలుసుకో. దానిని పొందేందుకు శ్రమించాలి. అన్నం సిద్ధమైందంటే, అది ఎలా తయారయ్యిందో ఊహించడంలో ప్రయోజనం ఏముంది?