కార్యమ్ అణ్వ్ అపి కాలే తు కృతమ్ ఏత్య్ ఉపకారతామ్ । మహద్ అప్య్ ఉపకారేణ రిక్తతామ్ ఏత్య్ అకాలతః
చిన్న పని అయినా సరైన సమయంలో చేస్తే ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది. కానీ ఎంత పెద్ద పని అయినా అకాలంలో చేస్తే ఫలితం ఉండదు.
ఇత్య్ ఏవమ్ ఉక్త్వా ధర్మాత్మా ధర్మార్థసహితం వచః । విరరామ మహాతేజా విశ్వామిత్రో మునీశ్వరః
ఇలా ధర్మబుద్ధితో, ధర్మార్ధంతో కూడిన మాటలు చెప్పి, మహాతేజస్సు గల విశ్వామిత్ర మహర్షి మౌనంగా నిలిచాడు.
శ్రుత్వా వచో మునివరస్య మహాప్రభావస్ తూష్ణీమ్ అతిష్ఠద్ ఉపపన్నమ్ ఇదం స వక్తుమ్ । నో యుక్తియుక్తకథనేన వినైతి తోషం ధీమాన్ అపూరితమనోఽభిమతశ్ చ లోకః
ఆ మహాశక్తి గల మునివర్యుని మాటలు విని, తగినదే అని మౌనంగా నిలిచాడు. ఎందుకంటే, ఎంత యుక్తితో చెప్పినా, కోరినది నెరవేరని జ్ఞానులకు గానీ, లోకానికి గానీ సంతృప్తి కలగదు.
తచ్ ఛ్రుత్వా రాజశార్దూలో విశ్వామిత్రస్య భాషితమ్ । ముహూర్తమ్ ఆసీన్ నిశ్చేష్టస్ సదైన్యం చేదమ్ అబ్రవీత్
విశ్వామిత్రుని మాటలు విని, రాజులలో సింహుడైన వాడు కొంతసేపు నిశ్చలంగా, దుఃఖంతో కూర్చున్నాడు. ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు.
ఊనషోడశవర్షో ఽయం రామో రాజీవలోచనః । న యుద్ధయోగ్యతామ్ అస్య పశ్యామి సహ రాక్షసైః
ఈ పద్మవదనుడైన రాముడు ఇంకా పదహారు సంవత్సరాలు కూడా పూర్తవ్వలేదు. ఇతడు రాక్షసులతో యుద్ధానికి తగిన వయస్సులో లేడు అని నాకు అనిపించదు.
ఇయమ్ అక్షౌహిణీ పూర్ణా యస్యాః పతిర్ అహం ప్రభో । తయా పరివృతో యుద్ధం దాస్యామి పిశితాశినామ్
ఈ సర్వసిద్ధమైన అక్షౌహిణి సేన నాకు చెందింది, ప్రభూ. నేను దాని అధిపతిని. ఈ సేనతో కలిసి మాంసాహారులను ఎదుర్కొని యుద్ధం చేస్తాను.
ఇమే హి శూరా విక్రాన్తా భృత్యా అస్త్రవిశారదాః । అహం చైషాం ధనుష్పాణిర్ గోప్తా సమరమూర్ధని
ఇవ్వాళ్లు వీరులు, ధైర్యవంతులు, ఆయుధాలలో నైపుణ్యం కలిగిన సేవకులు. నేను కూడా విల్లు పట్టుకుని వీరి ముందుండి యుద్ధంలో వీరిని కాపాడుతాను.
ఏభిస్ సహ తవారీణాం మహేన్ద్రమహతామ్ అపి । దదామి యుద్ధం మత్తానాం కరిణామ్ ఇవ కేసరీ
ఈ సేనతో కలిసి నీ శత్రువులు మహేంద్రుడి లాంటి మహాబలవంతులైనా వారితో కూడా యుద్ధం చేస్తాను. మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల మధ్య సింహంలా ఎదుర్కొంటాను.
బాలో రామస్ త్వ్ అనీకేషు న జానాతి బలాబలమ్ । అన్తఃపురాద్ ఋతే దృష్టా నానేనాన్యా రణావనిః
ఈ బాలుడు రాముడు సైన్యంలో ఉన్నప్పుడు బలహీనతలూ, బలమూ ఏమిటో తెలియడు. అంతఃపురాన్ని తప్పించి, ఇతడు ఇంకెక్కడా యుద్ధభూమిని చూడలేదు.
న చాస్త్రైః పరమైర్ యుక్తో న చ యుద్ధవిశారదః । న భటభ్రూకుటీనాం చ తజ్జ్ఞస్ సమరమూర్ధసు
ఇతడు గొప్ప ఆయుధాలు వాడడం రాదు, యుద్ధంలో నిపుణుడూ కాదు. యుద్ధంలో పోరాటకాళ్ళో యోధులు చూపించే భయంకరమైన కోపాన్ని కూడా ఇతడు ఎప్పుడూ చూడలేదు.
కేవలం పుష్పషణ్డేషు నగరోపవనేషు చ । ఉద్యానవనకుఞ్జేషు సదైవ పరిశీలితః
ఇతడు పుష్పవనాల్లో, పట్టణపు తోటల్లో, ఉద్యానవనాల్లో మాత్రమే తిరుగుతూ అలవాటు పడిపోయాడు.
విహర్తుమ్ ఏష జానాతి సహ రాజకుమారకైః । కీర్ణపుష్పోపకారాసు స్వకాస్వ్ అజిరభూమిషు
రాజకుమారులతో కలిసి, పూలు చెల్లబెట్టిన తన ఇంటి ప్రాంగణాల్లో ఆటలు ఆడడం ఇతడికి తెలుసు.
అద్య త్వ్ అతితరాం బ్రహ్మన్ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్ । హిమేనేవాహతః పద్మస్ సమ్పన్నో హరితః కృశః
బ్రహ్మన్, నేడు నా అదృష్టం తిరిగి పోయింది. నేను ఒకప్పుడు పుష్పించిన, పచ్చగా ఉన్న తామరపువ్వు వానిపోగా, ఇప్పుడు మంచుతో తాకినట్లుగా, వాడిపోయి, బలహీనంగా ఉన్నాను.
నాత్తుమ్ అన్నాని శక్నోతి న విహర్తుం గృహావనౌ । అన్తఃఖేదపరీతాత్మా తూష్ణీం తిష్ఠతి కేవలమ్
ఆయన భోజనం చేయలేడు, ఇంట్లోనో బయటనో ఆనందించలేడు. లోపల బాధతో మనసు నిండిపోయి, నిశ్శబ్దంగా కూర్చుంటాడు, ఏమీ చేయడు.
సదారస్ సహభృత్యో ఽహం తత్కృతే మునినాయక । శరదీవ పయోవాహో నూనం నిస్సహతాం గతః
మునులలో శ్రేష్ఠుడా, భార్యతో, సేవకులతో కలిసి నేనూ అతని వల్ల శరదృతువులోని మేఘంలా బలహీనుడినయ్యాను.
ఈదృశో ఽసౌ సుతో బాల ఆధినా వివశీకృతః । కథం దదామి తం తుభ్యం యోద్ధుం సహ నిశాచరైః
ఇంతటి చిన్న వయసులోనే నా కుమారుడు దుఃఖంతో బలహీనుడయ్యాడు. అలాంటి వాడిని రాత్రివేళ తిరిగే రాక్షసులతో యుద్ధం చేయమని మీకు ఎలా అప్పగించగలను?
అపి బాలాఙ్గనాసఙ్గాద్ అపి సాధో సుధారసాత్ । రాజ్యాద్ అపి సుఖాయైష పుత్రస్నేహో మహామతే
ఓ మహామతి! చిన్న వయసు ఉన్న స్త్రీల సాంగత్యం కన్నా, అమృతం కన్నా, రాజ్యాధికారం కన్నా కూడా, కొడుకుపై ఉండే ప్రేమ వల్లే ఎక్కువ ఆనందం కలుగుతుంది.
యే దురన్తా మహారమ్భాస్ త్రిషు లోకేషు ఖేదదాః । పుత్రస్నేహేన సన్తో ఽపి కుర్వతే తే న సంశ్రయమ్
ఈ మూడు లోకాల్లో ఎంతటి కష్టమైన పనైనా, సాధారణంగా సంతుష్టిగా ఉండే వారు చేయరు. కానీ కొడుకుపై ప్రేమ కోసం మాత్రం, ఎంత కష్టమైనదైనా వెనుకాడరు.
అసవో ఽథ ధనం దారాస్ త్యజ్యన్తే మానవైస్ సుఖమ్ । న పుత్రా మునిశార్దూల స్వభావో హ్య్ ఏష జన్తుషు
ఓ మునిశార్దూల! మనుషులు తమ ప్రాణాన్ని, ధనాన్ని, భార్యను సులభంగా వదిలేయగలరు. కానీ కొడుకును మాత్రం వదిలేరు. ఇది జీవుల సహజ స్వభావం.
రాక్షసాః క్రూరకర్మాణః కూటయుద్ధవిశారదాః । రామస్ తాన్ యోధయత్వ్ ఇత్థమ్ ఉక్తిర్ ఏవాతిదుస్సహా
క్రూరమైన పనులు చేసే, మాయయుద్ధంలో నిపుణులైన రాక్షసులతో రాముడు యుద్ధం చేయాలని ఆలోచించడమే నాకు భరించలేనంత బాధ కలిగిస్తోంది.