ఇత్థం నిర్మోక్షదోషస్ స్యాన్ న చ తస్యాంశసమ్భవః । యస్మాద్ దేవర్షిమునయో దృశ్యన్తే ముక్తిభాజనమ్
ఇలా మోక్షం రాకపోవడమనే దోషం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది, అది పూర్తిగా పోయినట్టు ఎక్కడా కనిపించదు. అందుకే దేవతలు, ఋషులు, మునులు మోక్షానికి పాత్రులుగా కనిపిస్తారు.
యది స్యాజ్ జగదాదీదం తత్ స్యాన్ మోక్షో న కస్యచిత్ । బాహ్యస్థమ్ అస్తు హృత్స్థం వా దృశ్యం నాశాయ కేవలమ్
ఈ లోకం, దాని ఆది నిజంగా ఉన్నాయంటే, ఎవరికీ మోక్షం సాధ్యపడదు. బయట కనిపించేదైనా, లోపల కనిపించేదైనా, అది అంతమయ్యే కోసం మాత్రమే ఉంది.
తస్మాద్ ఇమాం ప్రతిజ్ఞాం త్వం శృణు రామాతిభీషణామ్ । యామ్ ఉత్తరేణ గ్రన్థేన నూనం త్వమ్ అవబుధ్యసే
కాబట్టి, రామా, నేను చెప్పబోయే ఈ భయంకరమైన వాక్యాన్ని నీవు శ్రద్ధగా విను. ఈ తరువాత నేను చెప్పబోయే ఉపదేశంతో నీవు నిజంగా అంతా తెలుసుకుంటావు.
అయమ్ ఆకాశభూతాదిరూపో ఽహం చేతి లక్షితః । జగచ్ఛబ్దస్య నామార్థో నను నాస్త్య్ ఏవ కశ్చన
ఈ 'నేను' అనే భావం, ఆకాశం మొదలైన పదార్థాల రూపంగా కనిపించినా, 'ప్రపంచం' అనే మాట కూడా — వీటికి వాస్తవంలో ఎలాంటి నిజమైన అర్థం లేదు.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిద్ దృశ్యజాలం పురోగతమ్ । ఏకం బ్రహ్మైవ తత్ సర్వమ్ అజరామరమ్ అవ్యయమ్
ఇక్కడ కనిపించే ఏదైనా, నీ ముందున్న ఈ దృశ్యాలన్నీ, వాస్తవానికి ఒక్క బ్రహ్మమే — అది వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని, మార్పు లేని పరమాత్మ.
పూర్ణే పూర్ణం ప్రసరతి శాన్తే శాన్తం పరం స్థితమ్ । వ్యోమన్య్ ఏవోదితం వ్యోమ బ్రహ్మ బ్రహ్మణి తిష్ఠతి
పూర్తి నుంచే పూర్తి పుట్టుతుంది; శాంతిలో పరమ శాంతి నిలుస్తుంది; ఆకాశంలోనే ఆకాశం కనిపిస్తుంది; బ్రహ్మలో బ్రహ్మ స్థిరంగా ఉంటుంది.
న దృశ్యమ్ అస్తి నో దృక్ చ న ద్రష్టా న చ దర్శనమ్ । న శూన్యం నో జడం నో చిచ్ ఛాన్తమ్ ఏవేదమ్ ఆతతమ్
ఇక్కడ కనిపించేది లేదు, చూసేవాడు లేడు, చూడటమూ లేదు. ఇది శూన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు, చైతన్యమూ కాదు. ఈ ప్రశాంతతే అన్ని వైపులా వ్యాపించింది.
వన్ధ్యాపుత్రేణ పిష్టో ఽద్రిశ్ శశశృఙ్గం ప్రమాయతే । ప్రసార్య భుజసఙ్ఘాతం శిలా నృత్యతి తాణ్డవమ్
బిడ్డలేని ఆడవారి కొడుకు కొండను మెత్తగా చేసాడు; మొసలి కొమ్మను కొలిచారు; రాయి చేతులు చాచి తాండవం ఆడింది.
స్రవన్తి సికతాస్ తైలం పఠన్త్య్ ఉపలపుత్రికాః । గర్జన్తి చిత్రజలదా ఇతీవేదం వచః ప్రభో
ఇసుక రేణువులు నూనెగా ప్రవహిస్తున్నాయి; రాళ్ల కూతుర్లు వేదాలు చదువుతున్నాయి; చిత్రమైన మేఘాలు గర్జిస్తున్నాయి—ప్రభూ, ఇవన్నీ ఇక్కడ చెప్పిన మాటలే.
జరామరణదుఃఖాదిశైలాకాశమయం జగత్ । నాస్తీతి కిమ్ ఇదం నామ భవతాపి మమోచ్యతే
వృద్ధాప్యం, మరణం, బాధలు అన్నీ కలిసిన ఆకాశంలా ఈ లోకం ఉందని అంటారు. అలాంటిది నిజంగా ఉందని నువ్వూ నేనూ ఎందుకు మాట్లాడుతున్నాం?
యథేదం న స్థితం విశ్వం నోత్పన్నం న చ విద్యతే । తథా కథయ మే బ్రహ్మన్ యేనైతన్ నిశ్చితం భవేత్
ఈ జగత్తు స్థిరంగా లేదు, పుట్టినదీ కాదు, నిజంగా ఉన్నదీ కాదు. బ్రహ్మన్, ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా అర్థమయ్యేలా నాకు చెప్పండి.
నాసమన్వితవాగ్ అస్మి శృణు రాఘవ కథ్యతే । యథేదమ్ అసద్ ఆభాతి వన్ధ్యాపుత్ర ఇవారవీ
నా మాటలకు శక్తి లేదు. రాఘవా, విను, నేను వివరంగా చెబుతున్నాను: ఇది ఎలా అసత్యంగా కనిపిస్తుందో, ఎడారిలో వంధ్యకు కుమారుడు ఉండలేనట్టే.
ఇదమ్ ఆదావ్ అనుత్పన్నం సర్గాదౌ తేన నాస్త్య్ అలమ్ । ఇదం హి మనసా భాతి స్వప్నాదౌ పత్తనం యథా
ప్రారంభంలో ఇది ఏమీ పుట్టలేదు, అందుకే ఏదీ నిజంగా లేదు. మనసులో ఇది కలగా, కలలో పట్టణం కనిపించడంలా కనిపిస్తుంది.
మన ఏవ చ సర్గాదావ్ అనుత్పన్నమ్ అసద్వపుః । తథైతచ్ ఛృణు వక్ష్యామి యథైతద్ అనుభూయతే
సృష్టి ఆరంభంలో మనసు కూడా పుట్టలేదు, అది అసత్య స్వరూపమైంది. ఇది ఎలా అనుభవంలోకి వస్తుందో నేను ఇప్పుడు చెబుతాను, విను.
మనో దృశ్యమయం దోషం తనోతీమం క్షయాత్మకమ్ । అసద్ ఏవాసదాకారం స్వప్నస్ స్వప్నాన్తరం యథా
మనస్సు అనుభూతుల మిశ్రమంగా ఉండి, నశించేవిధమైన ఈ లోపాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఇది వాస్తవం కానిది, అబద్ధపు రూపంలో కనిపిస్తుంది. అది ఒక కలలో ఇంకో కల వచ్చినట్టే.
తత్ స్వయం స్వైరమ్ ఏవాశు సఙ్కల్పయతి దేహకమ్ । తేనేయమ్ ఇన్ద్రజాలశ్రీర్ వితతేన వితన్యతే
ఆ మనస్సు తన స్వేచ్ఛతో త్వరగా శరీరాన్ని ఊహించుకుంటుంది. దాంతో ఈ మాయాజాలపు మహిమ విస్తరించి వ్యాపిస్తుంది.
స్ఫురతి గచ్ఛతి వల్గతి యాచతే భవతి మజ్జతి సంహరతి స్వయమ్ । అమరతామ్ ఉపయాత్య్ అపి కేవలం చలతి చఞ్చలశక్తితయా మనః
మనస్సు మెరుస్తుంది, కదులుతుంది, ఆడిపాడుతుంది, అడుగుతుంది, అవుతుంది, మునిగిపోతుంది, తానే వెనక్కి తీసుకుంటుంది. అది అమరత్వాన్ని కూడా పొందగలదు, కానీ దాని చంచలశక్తివల్ల ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటుంది.
భగవన్ మునిశార్దూల కిమ్ ఇవేహ మనో భ్రమే । విద్యతే కథమ్ ఉత్పన్నం మనో మాయామయం కుతః
భగవంతుడా, మునులలో సింహుడా, ఈ మనస్సు గందరగోళం ఏమిటి? ఇది ఎలా ఉంది? మనస్సు ఎలా పుట్టింది? ఈ మాయతో కూడిన మనస్సు ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది?
ఉత్పత్తిమ్ ఆదావ్ ఇతి మే సమాసేన వద ప్రభో । ప్రవక్ష్యసి తతశ్ శిష్టం వక్తవ్యం వదతాం వర
ప్రభూ, ఆది కాలంలో సృష్టి ఎలా ప్రారంభమైందో సంక్షిప్తంగా చెప్పండి. మిగతా విషయాలు తరువాత వివరంగా చెప్పగలరు, మాటలలో గొప్పవాడవు కదా.
మహాప్రలయసమ్పత్తావ్ అసత్తాం సముపాగతే । అశేషదృశ్యే సర్గాదౌ శాన్తమ్ ఏవావశిష్యతే
మహాప్రళయం వచ్చినప్పుడు, అన్నీ కనబడకుండా పోయినప్పుడు, ఆది సృష్టి ప్రారంభంలో, కేవలం నిశ్శబ్దమైన శాంతి మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది.
ఆస్తే ఽనస్తమితో భాస్వాన్ అజో దేవో నిరామయః । సర్వదా సర్వకృత్ సర్వః పరమాత్మా మహేశ్వరః
ఆ కాలంలో, ఎప్పుడూ అస్తమించని, జన్మలేని, ప్రకాశవంతమైన, దైవ స్వరూపుడైన, నిష్కళంకుడైన పరమాత్మ, అన్నింటికీ కారణమైన మహేశ్వరుడు సర్వకాలంలో నిలిచి ఉంటాడు.
యతో వాచో నివర్తన్తే యో ముక్తైర్ అవగమ్యతే । యస్య చాత్మాదికాస్ సఞ్జ్ఞాః కల్పితా న స్వభావజాః
ఆయన గురించి మాటలు చెప్పలేవు, ముక్తులు మాత్రమే ఆయనను అనుభవిస్తారు. 'ఆత్మ' అనే పేర్లు కూడా ఆయన సహజ స్వభావం వల్ల కాకుండా మన ఊహల వల్లే వచ్చాయి.
యః పుమాన్ సాఙ్ఖ్యదృష్టీనాం బ్రహ్మ వేదాన్తవాదినామ్ । విజ్ఞానమాత్రం విజ్ఞానవిదామ్ ఏకాన్తనిర్మలమ్
సాంక్యమార్గాన్ని అనుసరించే వారికి ఆయన బ్రహ్మగా, వేదాంతాన్ని అనుసరించే వారికి ఆయన నిర్మలమైన చైతన్యంగా, జ్ఞానాన్ని తెలుసుకునే వారికి ఆయన పూర్తిగా పవిత్రమైన అవగాహనగా కనిపిస్తారు.
యశ్ శూన్యవాదినాం శూన్యం భాసకో యో ఽర్కతేజసామ్ । వక్తా స్మర్తా ఋతం భోక్తా ద్రష్టా కర్తా సదైవ యః
శూన్యవాదులకు ఆయన శూన్యమే, సూర్యుడి తేజస్సును ప్రశంసించే వారికి ఆయన వెలుగును ప్రసరించేవాడు; ఆయన ఎప్పుడూ మాట్లాడేవాడు, జ్ఞాపకం చేసేవాడు, నిజమైన అనుభవించేవాడు, చూస్తేవాడు, చేయేవాడు.
సద్ అప్య్ అసద్ యో జగతి యో దేహస్థో ఽపి దూరగః । చిత్ప్రకాశో హ్య్ అయం యస్మాద్ ఆలోక ఇవ భాస్వతః
ఈ లోకంలో ఆయన ఉన్నవాడే అయినా లేనివాడిగా, శరీరంలో ఉన్నవాడే అయినా దూరంగా ఉంటాడు; ఆయన చైతన్యపు వెలుగు, అది సూర్యుని నుండి వెలుగు ఎలా వస్తుందో అలాగే ప్రసరిస్తుంది.
యస్మాద్ విష్ణ్వాదయో దేవాస్ సూర్యాద్ ఇవ మరీచయః । యస్మాజ్ జగన్త్య్ అనన్తాని బుద్బుదా జలధేర్ ఇవ
విష్ణువుతో పాటు ఇతర దేవతలు ఆయన నుండి సూర్యుని నుండి కిరణాలు పుట్టినట్లుగా పుడతారు; అనేక లోకాలు ఆయన నుండి సముద్రంలో బుడగలు ఎలా ఏర్పడతాయో అలా ఏర్పడతాయి.
యం యాన్తి దృశ్యవృన్దాని పయాంసీవ మహామ్బుధిమ్ । య ఆత్మానం పదార్థం చ ప్రకాశయతి దీపవత్
యావన్నీ కనిపించే వస్తువులు, పెద్ద సముద్రంలోకి ప్రవహించే నదులవలె, దానిలో కలిసిపోతాయో; అది తానే తాను, ఇతర వస్తువులను కూడా దీపంలా ప్రకాశింపజేస్తుందో, అదే ఆత్మ.
ఆకాశే యశ్ శరీరే చ దృషత్స్వ్ అప్సు లతాసు చ । పాంసుష్వ్ అద్రిషు వాతేషు పాతాలేషు చ సంస్థితః
ఆకాశంలో, శరీరాల్లో, రాళ్లలో, నీళ్లలో, వేళ్లలో, ధూళిలో, కొండల్లో, గాలుల్లో, పాతాళాల్లో కూడా స్థితిచేసినది అదే.
యః ప్లావయతి సంరబ్ధం పుర్యష్టకమ్ ఇతస్ తతః । యేన మూకీకృతా మూఢాశ్ శిలా ధ్యానమ్ ఇవాస్థితాః
ఏది ఎనిమిది భాగాలైన ఈ శరీరాన్ని ఇక్కడ అక్కడ వేగంగా నింపుతుందో; ఏదివల్ల మూర్ఖులు ధ్యానంలో లీనమైన రాళ్లవలె నిశ్శబ్దంగా మారిపోతారో, అదే ఆత్మ.
వ్యోమ యేన కృతం శూన్యం శైలా యేన ఘనీకృతాః । ఆపో ద్రుతాః కృతా యేన దీప్తో యస్య వశాద్ రవిః
ఏదివల్ల ఆకాశం ఖాళీగా మారిందో, కొండలు ఘనంగా ఏర్పడినవో, నీళ్లు వేగంగా ప్రవహించేవో, సూర్యుడు తేజస్సుతో ప్రకాశించేవాడో, ఆ శక్తి అదే.