દુઃખદૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વશ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ
દુઃખ, મનની ખિન્નતા, અંગોનું કાંપવું અને શ્વાસ-પ્રશ્વાસમાં અશાંતિ—આ બધું મનના વિક્ષેપ સાથે આવે છે.
તત્પ્રતિષેધાર્થં એકતત્ત્વાભ્યાસઃ
આ અવરોધો દૂર કરવા માટે એક તત્વનું અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષણાંસુખદુઃખપુણ્યાપુણ્યવિષયાણાં ભાવનાતશ્ચિત્તપ્રસાદનમ્
સુખી, દુઃખી, પુણ્યશાળી અને પાપી પ્રત્યે મૈત્રી, કરુણા, આનંદ અને ઉદાસીનતા પોષવાથી મન શુદ્ધ થાય છે.
પ્રચ્છર્દનવિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય
અથવા, શ્વાસ બહાર કાઢવો અને રોકવો—આથી પણ મન શાંત થાય છે.
વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિરુત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિનિબન્ધની
અથવા, વિષયવાળી મનની પ્રવૃત્તિ ઉદ્ભવે ત્યારે પણ મન સ્થિર થાય છે.
વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી
અથવા, જે મન દુઃખરહિત અને પ્રકાશમય છે, તેનાથી પણ મન સ્થિર થાય છે.
વીતરાગવિષયં વા ચિત્તં
એ સ્વીકૃતિ અને વિરોધથી મુક્ત મન છે — જે ઈચ્છા અને અવિચ્છા દ્વારા રંગાયેલી નથી — એ જ અહીં સૂચવાયું છે.
સ્વપ્નનિદ્રાજ્ઞાનાલમ્બનમ્ વા
અથવા, મનને સ્વપ્ન કે ઊંઘમાંથી મળતી જાણકારી પર સ્થિર કરવું.
યથાભિમતધ્યાનાદ્વા
અથવા, જે મનને ભાવે તે વિષય પર ધ્યાન કરવાથી પણ મન શાંત થાય છે.
પરમાણુપરમમહત્ત્વાન્તોઽસ્ય વશીકારઃ
મન પર સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ સૌથી સૂક્ષ્મ કણથી લઈને સૌથી વિશાળ વસ્તુ સુધી વિસ્તરે છે.
ક્ષીણવૃત્તેર્, અભિજાતસ્યેવ મણેર્, ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યેષુતત્સ્થતદઞ્જનતાસમાપત્તિઃ
જ્યારે મનની લહેરો ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે મન નિષ્કલંક મણકાની જેમ બની જાય છે અને જોનાર, જોવું અને જોવાતું બધું જ મનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે—આ સમાધિ છે.
તત્ર શબ્દાર્થજ્ઞાનવિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ
આ અવસ્થામાં, શબ્દ, અર્થ અને જાણકારીના ભેદથી મિશ્ર reasoningવાળી સમાધિ થાય છે.
સ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપશૂન્યેવાર્થમાત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા
જ્યારે સ્મૃતિ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે મન પોતાનું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે અને માત્ર વિષય જ પ્રકાશે છે—આ reasoning વિના સમાધિ છે.
એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા
આ જ રીતે, સૂક્ષ્મ વિષય પર reasoningવાળી અને reasoning વિના સમાધિ સમજાવાઈ છે.
સૂક્ષ્મવિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્
સૂક્ષ્મ વિષયની પરાકાષ્ઠા એ છે કે તેમાં કોઈ લક્ષણ રહેતું નથી.
તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ
આ બધું બીજવાળી સમાધિ કહેવાય છે.
નિર્વિચારવૈશારદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ
reasoning વિના સમાધિમાં પારંગત થવાથી અંતરાત્મા શુદ્ધ અને પ્રસન્ન થાય છે.
ર્તંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા
અહીં પ્રજ્ઞાનમાં નિયંત્રણથી ભરાઈ ગયેલી સ્થિતિ કહી છે; પ્રજ્ઞાને આત્મ-નિયંત્રણની શક્તિથી પરિપૂર્ણ કહેવાય છે.
શ્રુતાનુમાનપ્રજ્ઞાભ્યાં અન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્
આ જ્ઞાન શ્રવણ કે અનુમાનથી મળતા જ્ઞાનથી અલગ છે, કારણ કે એ વિશિષ્ટ વિષયને સ્પર્શે છે.
તજ્જઃ સંસ્કારોઽન્યસંસ્કારપ્રતિબન્ધી
આ સમાધિથી ઊપજેલી સંસ્કાર અન્ય સંસ્કારોને અટકાવે છે.
તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્નિર્બીજઃ સમાધિઃ
જ્યારે એ સંસ્કાર પણ નિવૃત્ત થાય છે અને બધું શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે બીજ વિના સમાધિ થાય છે.