ದುಃಖದೌರ್ಮನಸ್ಯಾಙ್ಗಮೇಜಯತ್ವಶ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಾ ವಿಕ್ಷೇಪಸಹಭುವಃ
ದುಃಖ, ಮನನೊಂದಿಕೆ, ಅಂಗಗಳ ಕಂಪನೆ, ಉಸಿರಾಟದ ಅಸ್ಥಿರತೆ—ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿವೆ.
ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಏಕತತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸಃ
ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಡೆಯಲು ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
ಮೈತ್ರೀಕರುಣಾಮುದಿತೋಪೇಕ್ಷಣಾಂಸುಖದುಃಖಪುಣ್ಯಾಪುಣ್ಯವಿಷಯಾಣಾಂ ಭಾವನಾತಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್
ಸಂತೋಷಿ, ದುಃಖಿತ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಅಧರ್ಮಾತ್ಮರ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ, ದಯೆ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನವಿಧಾರಣಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ
ಅಥವಾ ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದಲೂ.
ವಿಷಯವತೀ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನೀ
ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದಾಗ.
ವಿಶೋಕಾ ವಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ
ಅಥವಾ ದುಃಖವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ.
ವೀತರಾಗವಿಷಯಂ ವಾ ಚಿತ್ತಂ
ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವ, ಅನುಕೂಲ-ಅನಾನುಕೂಲಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಗೊಳ್ಳದ ಮನಸ್ಸಿನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ವಪ್ನನಿದ್ರಾಜ್ಞಾನಾಲಮ್ಬನಮ್ ವಾ
ಅಥವಾ, ಕನಸು ಅಥವಾ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಬರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಆಧಾರವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಯಥಾಭಿಮತಧ್ಯಾನಾದ್ವಾ
ಅಥವಾ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕವೂ ಸಾಧ್ಯ.
ಪರಮಾಣುಪರಮಮಹತ್ತ್ವಾನ್ತೋಽಸ್ಯ ವಶೀಕಾರಃ
ಅವನ ವಶತೆಯು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಅಣುವಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತೇರ್, ಅಭಿಜಾತಸ್ಯೇವ ಮಣೇರ್, ಗ್ರಹೀತೃಗ್ರಹಣಗ್ರಾಹ್ಯೇಷುತತ್ಸ್ಥತದಞ್ಜನತಾಸಮಾಪತ್ತಿಃ
ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ, ಅದು ದೋಷರಹಿತ ಮಣಿಯಂತೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ನೋಡುವವ, ನೋಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ನೋಡುವ ವಸ್ತುಗಳ ಗುಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ—ಇದನ್ನು ಸಮಾಪತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ತತ್ರ ಶಬ್ದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವಿಕಲ್ಪೈಃ ಸಂಕೀರ್ಣಾ ಸವಿತರ್ಕಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಃ
ಅಲ್ಲಿ, ಶಬ್ದ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗಳ ಕಲಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಸಮಾಪತ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ಮೃತಿಪರಿಶುದ್ಧೌ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯೇವಾರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಾ ನಿರ್ವಿತರ್ಕಾ
ಸ್ಮೃತಿ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು, ಕೇವಲ ವಸ್ತುವೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಇದು ವಿಚಾರರಹಿತ ಸಮಾಪತ್ತಿ.
ಏತಯೈವ ಸವಿಚಾರಾ ನಿರ್ವಿಚಾರಾ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ
ಇದೇ ವಿಧಾನದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ವಿಚಾರರಹಿತ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯತ್ವಂ ಚಾಲಿಙ್ಗಪರ್ಯವಸಾನಮ್
ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಲಕ್ಷಣರಹಿತದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ತಾ ಏವ ಸಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ
ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬೀಜಯುಕ್ತ ಸಮಾಧಿ.
ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯೇಽಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದಃ
ವಿಚಾರರಹಿತ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಬಂದಾಗ, ಅಂತರಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ರ್ತಂಭರಾ ತತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಾ
ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ; ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವ-ನಿಯಂತ್ರಣದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಶ್ರುತಾನುಮಾನಪ್ರಜ್ಞಾಭ್ಯಾಂ ಅನ್ಯವಿಷಯಾ ವಿಶೇಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್
ಈ ಜ್ಞಾನವು ಕೇಳಿದ ಅಥವಾ ಊಹಿಸಿದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕುರಿತು ಮಾತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ತಜ್ಜಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರತಿಬನ್ಧೀ
ಆ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇತರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ.
ತಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೋಧೇ ಸರ್ವನಿರೋಧಾನ್ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ
ಅದನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿಗ್ರಹವಾದಾಗ, ಬೀಜರಹಿತ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.