ਦੁਃਖਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮੇਜਯਤ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਾ ਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪਸਹਭੁਵਃ
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਅਤੇ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ—ਇਹ ਉਲਝਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿषੇਧਾਰ੍ਥਂ ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੀਕਰੁਣਾਮੁਦਿਤੋਪੇਕ੍ਸ਼ਣਾਂਸੁਖਦੁਃਖਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯਵਿषਯਾਣਾਂ ਭਾਵਨਾਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍
ਖੁਸ਼, ਦੁਖੀ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਿਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਵਿਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ
ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
ਵਿषਯਵਤੀ ਵਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਨਿਬਨ੍ਧਨੀ
ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਵਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ
ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
ਵੀਤਰਾਗਵਿषਯਂ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਂ
ਇੱਥੇ ਇਕ ਐਸਾ ਮਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ — ਜੋ ਪਸੰਦ-ਨਾਪਸੰਦ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਦ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨਾਲਮ੍ਬਨਮ੍ ਵਾ
ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭਿਮਤਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ਵਾ
ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਚਾਹੋ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੁਪਰਮਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀਕਾਰਃ
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰੇਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਵृਤ੍ਤੇਰ੍, ਅਭਿਜਾਤਸ੍ਯੇਵ ਮਣੇਰ੍, ਗ੍ਰਹੀਤृਗ੍ਰਹਣਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇषੁਤਤ੍ਸ੍ਥਤਦਞ੍ਜਨਤਾਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ — ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾ ਸਵਿਤਰ੍ਕਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਤਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਾ ਨਿਰ੍ਵਿਤਰ੍ਕਾ
ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਏਤਯੈਵ ਸਵਿਚਾਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਾ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਚਾਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਵਸਾਨਮ੍
ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਤਾ ਏਵ ਸਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਇਹ ਸਭ ਬੀਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯੇऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਃ
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚਾਨਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰ੍ਤਂਭਰਾ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ
ਉਥੇ ਬੁੱਧੀ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਾ ਸਵੈ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਮਾਨਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭ੍ਯਾਂ ਅਨ੍ਯਵਿषਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍
ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋऽਨ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧੀ
ਉਸ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੋਧੇ ਸਰ੍ਵਨਿਰੋਧਾਨ੍ਨਿਰ੍ਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।