దుఃఖదౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వశ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః
బాధ, మనోవ్యథ, శరీర కంపనం, శ్వాసలో అసమతుల్యత—ఇవి మనస్సు విక్షేపానికి తోడుగా ఉంటాయి.
తత్ప్రతిషేధార్థం ఏకతత్త్వాభ్యాసః
వాటిని తొలగించేందుకు ఒకే తత్వాన్ని సాధన చేయాలి.
మైత్రీకరుణాముదితోపేక్షణాంసుఖదుఃఖపుణ్యాపుణ్యవిషయాణాం భావనాతశ్చిత్తప్రసాదనమ్
సంతోషంగా ఉన్నవారిపై స్నేహం, బాధపడుతున్నవారిపై కరుణ, పుణ్యులపై ఆనందం, పాపులపై సమభావం కలిగి ఉండడం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.
ప్రచ్ఛర్దనవిధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య
లేదా, ప్రాణాయామంలో శ్వాసను విడిచిపెట్టడం, ఆపడం ద్వారా కూడా సాధ్యం.
విషయవతీ వా ప్రవృత్తిరుత్పన్నా మనసః స్థితినిబన్ధనీ
లేదా, మనస్సు ఏదైనా విషయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని స్థిరపడినప్పుడు కూడా సాధ్యం.
విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ
లేదా, దుఃఖం లేని ప్రకాశవంతమైన మనస్సు ద్వారా కూడా సాధ్యం.
వీతరాగవిషయం వా చిత్తం
ఆసక్తి, ద్వేషం రహితమైన మనసు — ఇష్టం ద్వేషంతో పోలిక లేకుండా ఉన్న మనసేనని ఇక్కడ సూచించబడింది.
స్వప్ననిద్రాజ్ఞానాలమ్బనమ్ వా
లేదా, మనసు నిద్రలో లేదా కలల్లో కలిగే జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవచ్చు.
యథాభిమతధ్యానాద్వా
లేదా, ఎవరికీ నచ్చిన దేనిపైన ధ్యానం చేయడం ద్వారా కూడా సాధన జరుగుతుంది.
పరమాణుపరమమహత్త్వాన్తోఽస్య వశీకారః
ఈ సాధన వల్ల మనస్సు పరమాణువంత చిన్నదానినుంచి అత్యంత పెద్దదాకా అన్నిటిపై ఆధిపత్యం సాధిస్తుంది.
క్షీణవృత్తేర్, అభిజాతస్యేవ మణేర్, గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యేషుతత్స్థతదఞ్జనతాసమాపత్తిః
మనస్సు కలవరాలు తగ్గినప్పుడు, అది ముత్యంలా నిర్మలంగా మారి, గ్రహించేవాడు, గ్రహణం, గ్రహ్యమైనది అన్నిటి స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది — ఇదే సమాధి.
తత్ర శబ్దార్థజ్ఞానవికల్పైః సంకీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః
ఆ స్థితిలో, పదం, అర్థం, జ్ఞానం అన్నీ కలిసిన యుక్తితో కూడిన సమాధి కలుగుతుంది.
స్మృతిపరిశుద్ధౌ స్వరూపశూన్యేవార్థమాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా
స్మృతి శుద్ధి చెందినప్పుడు, మనస్సు తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, కేవలం విషయమే ప్రకాశిస్తుంది — ఇదే యుక్తి లేని సమాధి.
ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా
ఇదే విధానంలో, సూక్ష్మ విషయాలపై యుక్తితో కూడిన, యుక్తి లేని సమాధులు కూడా వివరించబడ్డాయి.
సూక్ష్మవిషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్
సూక్ష్మమైన విషయాల పరిశీలన చివరికి గుర్తించలేని స్థితికి చేరుతుంది.
తా ఏవ సబీజః సమాధిః
ఇవి అన్నీ బీజంతో కూడిన సమాధి రూపాలు.
నిర్విచారవైశారద్యేఽధ్యాత్మప్రసాదః
యుక్తి లేని సమాధిలో నైపుణ్యం వచ్చినప్పుడు అంతరాత్మకు స్పష్టత కలుగుతుంది.
ర్తంభరా తత్ర ప్రజ్ఞా
అక్కడ జ్ఞానం ఆత్మనియంత్రణతో నిండి ఉంటుంది; ప్రజ్ఞా స్వీయనియంత్రణ శక్తితో పూర‍్ణమని చెప్పబడుతుంది.
శ్రుతానుమానప్రజ్ఞాభ్యాం అన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్
ఈ జ్ఞానం, విన్నదానికీ, ఊహించిందానికీ భిన్నంగా, ప్రత్యేక విషయాన్ని గ్రహిస్తుంది.
తజ్జః సంస్కారోఽన్యసంస్కారప్రతిబన్ధీ
ఆ సమాధి వల్ల ఏర్పడిన వాసన, మిగతా వాసనలకు అడ్డుకట్ట వేస్తుంది.
తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్నిర్బీజః సమాధిః
ఆ వాసన కూడా లయమైనప్పుడు, అన్నిటి లయతో బీజం లేని సమాధి కలుగుతుంది.